fiber_manual_recordتوسعه پایدار نیازمند مدیریت مداوم است21 بهمن 1395

سید محمد مجابی در رابطه با ضرورت توسعه پایدار و حفاظت از محیط‌ زیست معتقد است: اجرای توسعه پایدار در کشور نیازمند مدیریت مداوم و سیستمی است و هنوز سیستم بازیافت پسماندهای ساختمانی در ایران جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده است، همچنین، یکی از عوامل بی‌توجهی شهروندان به عایق‌بندهای حرارتی، غیرواقعی بودن قیمت انرژی در ایران است.

به گزارش ستاد خبري چهارمين همايش ملي فن‌آوري‌هاي نوين صنعت ساختمان به نقل از پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی، سید محمد مجابی دکترای مدیریت محیط‌زیست که هم اکنون معاون توسعه مدیریت، حقوقی و امور مجلس سازمان حفاظت از محیط‌زیست و ریاست کمیته مستقل محیط‌زیست مجمع تشخیص مصلحت نظام را برعهده دارد، نقطه‌نظرات و دیدگاه‌های خود را در رابطه با فرهنگ حفظ محیط‌زیست و جایگاه قانونی حفظ محیط زیست در توسعه‌پایدار کشور تشریح کرد.

وی معتقد است که اجرای توسعه پایدار در کشور نیازمند مدیریت مداوم و سیستمی است و هنوز سیستم بازیافت پسماندهای ساختمانی در ایران جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده است. به گفته این صاحبنظر، یکی از عوامل بی‌توجهی شهروندان به عایق‌بندهای حرارتی، غیرواقعی بودن قیمت انرژی در ایران است. گفت‌وگوی مشروح ما را با این صاحبنظر در حوزه محیط‌زیست می‌خوانید:

 

*** مهم‌ترین اقدامات در جهت حفظ محیط زیست چیست؟

غیر از مباحث پیچیده محیط زیستی که در دنیا وجود دارد دو اصل ساده برای حفظ محیط زیست مطرح است که عبارتند از:

  • تخریب کمتر
  • آلودگی کمتر

اگر این دو اصل را رعایت کنیم می‌توانیم در همه حوزه‌های محیط زیست صحیح عمل کرده و باعث بهبود شرایط آن شویم. در واقع به رغم تفاوت‌های بین ملل و اقوام مختلف در جهان، نقاط اشترک زیادی نیز وجود داشته که می توان به یکی از برجسته ترین آنها یعنی محیط زیست اشاره کرد که از منافع مشترک بین ملل و حتی بین نسل‌هاست و به همین خاطر نسل سوم حقوق بشر محسوب می‌شود. امروزه یکی از مهم‌ترین مباحث مشترک میان تمامی ملت‌ها موضوع حفظ محیط زیست است و باید تلاش کنیم تا بتوانیم با ساخت راه حل‌های گوناگون در جهت حل مسائل آن گام برداریم.

 

*** فرهنگ حفظ محیط زیست در ایران، را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

در فرهنگ و تمدن قدیمی ایرانی چه پیش از اسلام و چه بعد از ورود اسلام به ایران، شاهد توجه خاص به مباحث زیست‌محیطی  هستیم. این موضوع در مضامین فرهنگی ایرانی – اسلامی همواره به صورت آشکار دیده می‌شود.

 

*** ضرورت توجه به توسعه پایدار و حفظ محیط زیست در قوانین کشور ما چه جایگاهی دارد؟

اصل ۵۰ قانون اساسی؛ حفظ محیط زیست را وظیفه‌ی همگانی می‌داند و در قوانین متعدد دیگر نیز نگاه‌های مختلفی به موضوع محیط زیست وجود دارد؛ برای مثال در شش برنامه‌ی قبل از انقلاب به خصوص در برنامه‌ی چهارم و پنجم موضع شیلات و منابع طبیعی پررنگ دیده شده بود و در برنامه‌ی ششم قبل از انقلاب نیز موضوع محیط زیست مورد توجه قرار گرفت ولیکن چون برنامه‌ی ششم در سال ۵۶ به تصویب رسید عملا اجرایی نشد. بعد از انقلاب اسلامی در برنامه های جمهوری اسلامی ایران به خصوص در برنامه‌های سوم، چهارم و پنجم توجه ویژه‌ای به حوزه‌ی محیط زیست وجود داشت؛ به خصوص در برنامه‌ی ششم که به عنوان شروع سال آینده این برنامه به اجرا در می‌آید.

اما در علی‌رغم تمامی توضیحاتی که داده شد شاهد هستیم که محیط زیست کشور ما با بحران‌های بسیاری مواجه است؛ به نظر من مهم‌ترین این بحران‌ها در حوزه آب است. از ۶۰۹ دشت کشور بیش از نیمی از آن‌ها دشت ممنوعه (به دلیل کمبود آب) است و مسئله رو به خشکی رفتن تالاب‌ها، دریاچه‌ها و رودخانه‌ها به دلیل بهره‌برداری‌های بیش از حد باعث شده که بحران‌های متعددی را در منطقه برای کشور ایجاد کند، علاوه بر موارد فوق، موضوع آلودگی هوا هم از جمله مسائل مهم امروز کشور محسوب می‌شود. در شرایط حاضر بسیاری از مراکز استان‌ها در طول سال دچار مشکل آلودگی هوا  هستند و افزایش میزان  شاخص‌های آلودگی باعث می‌شود که وضعیت غیر سالمی را در هوای شهرها ایجاد کند اگر چه در دولت یازدهم با اصلاح استاندارد محیط زیستی حامل‌های انرژی تعداد روزهای سالم افزایش یافته ولی هنوز با شرایط مطلوب فاصله داریم. همچنین در حوزه‌ی تنوع زیستی  مشکل از دست‌دادن گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری را شاهد هستیم که ما را با چالش‌های جدی مواجه کرده است.

 

*** با توجه به تاکید قانون بر حفاظت از محیط زیست چرا با اینگونه مشکلات روبرو هستیم و راه حل چیست؟

با این سابقه‌ای که در فرهنگ، تمدن و حقوق اساسی وجود دارد یکی از مسائل جدی فاصله بین سیاستگذاری و اجرا است، راه حل برون رفت از این وضعیت تأسی بر اصل ۱۱۰ قانون اساسی است که سیاست‌های کلی را از اختیارات رهبری می‌داند. در این حوزه بحث‌های متعددی مطرح شد و سال گذشته مقام معظم رهبری سیاست‌های کلی محیط زیست را ابلاغ کردند. از آن جایی که ابلاغ این سیاست‌ها در چند دوره می‌تواند مورد استفاده قرار بگیرد سبب می‌شود تا این موضوع به صورت سلیقه‌ای توسط دولت‌ها صورت نگیرد. مدیریت صحیح نیازمند به تداوم، یکپارچگی و اتصال است. وجود سیاست‌های درست می‌تواند این نواقص را برطرف کند. به اعتقاد بنده برای آنکه بتوانیم در حوزه‌ی محیط زیست موفق تر عمل کنیم باید میثاق ملی خود را در حوزه‌ی اجرایی‌کردن سیاست‌های کلی محیط زیست داشته باشیم؛ لذا این سیاست‌ها نه تنها به دولت بلکه به تمامی قوای سه‌گانه و نهادهای نظامی هم ابلاغ شده است.

این سیاست‌ها در همه‌ی زمینه‌های اقتصادی، مدیریت یکپارچه، فرهنگ، مشارکت، آموزش و پژوهش و در حوزه‌ی دیپلماسی محیط زیست نیز ورود پیدا می‌کند و ما باید سعی کنیم تا با این دیدگاه عملکرد مثبتی را در این زمینه داشته باشیم. اگر ما برنامه‌های میان مدت کشوری را در حوزه‌ی محیط زیست تحلیل کنیم، متوجه می‌شویم که در برنامه‌ی اول و دوم تقریبا هیچ بحثی در خصوص محیط زیست وجود نداشته است و شروع جدی بررسی مشکلات محیط زیست در برنامه‌ی سوم توسعه کشور رقم می‌خورد که یک فصل به صورت کامل به محیط زیست اختصاص داده شده است. همچنین در برنامه‌ی چهارم یک فصل در خصوص محیط زیست وجود دارد. در بخشی از برنامه‌های پنجم نیز به همان شکل ادامه پیدا می‌کند اما در برنامه‌ي ششم توسعه، شاهد آن هستیم که رویکرد برنامه در محورهای آب و محیط زیست و اشتغال و اقتصاد مقاومتی است.

باید به این چالش توجه داشته باشیم که ما در خیلی از موارد سیاستگذاری‌های بسیاری خوب و عالمانه‌ای داریم اما زمانی که به مرحله‌ی اجرایی می‌رسد با آن چه که باید محقق شود، فاصله‌ی بسیار زیادی می‌گیرد. این چالش ما را برمی‌انگیزد که در تمام مراحل بعد از سیاستگذاری نظارت را با جدیت ادامه دهیم.

 

*** در کدام برنامه کمتر توسط دولت اجرا شده است؟

برنامه چهارم توسعه شاید بیشترین توجه را به محیط‌زیست داشت ولیکن توسط دولت نهم اجرا نشد، این نشان می‌دهد که وقتی دولت‌ها تغییر می‌کنند می‌تواند تاثیر جدی بر اجرای برنامه داشته باشد. باید توجه داشته باشیم که تعهدات محیط‌زیستی فقط شامل تعهدات ملی نیست و بسیاری از آن‌ها تعهدات بین‌المللی محسوب می‌شود که می‌تواند در یک منطقه یا حتی در کل جامعه جهانی باشد و با توجه به آن که دیپلماسی محیط زیست در سیاست‌های ابلاغ شده از سوی رهبر آمده، باید در این حوزه تاکید و ورود جدی داشته باشیم. ضمن آن که بسیاری از مسائل محیط زیستی متاثر از فعالیت‌های مختلف منطقه‌ای و بین‌المللی است. با توجه به ابلاغ سیاست‌های محیط زیست توسط مقام معظم رهبری و نیز توجه دولت یازدهم به محیط زیست امیدواریم دیگر شاهد اعوجاج در این زمینه نباشیم.

 

*** اگر بخواهیم شهری با کمترین مشکلات محیط زیستی داشته باشیم رعایت چه نکاتی الزامی است؟

در شهر به جهت محدود بودن فضا مباحث محیط زیست بسیار جدی‌تر مورد توجه قرار می گیرد. در این رابطه باید به برنامه‌ریزی اسکان محیط زیست توجه شود زیرا آمایش سرزمین مهم‌ترین نقش را ایفا می‌کند. از معضلات اساسی در کشور ما عدم توجه به موضوع آمایش سرزمین به صورت اصولی است و همین امر موجب شده تا شهری مانند تهران به دلیل تمرکز اقتصاد در آن با جمعیتی بالغ بر ۱۷ میلیون نفر در محدوده‌ی آن مواجه است. در طول شب جمعیت تهران بیش از ۸ میلیون نفر و در روز بیش از ۱۲ میلیون نفر است و با بالاتر رفتن این جمعیت امکان پاسخگویی زیرساخت‌های شهری وجود ندارد، همچنین باید دانست که در مدیریت شهری از چه الگوی مناسبی برای شهرسازی استفاده می‌شود. اگر بخواهیم شهری با کمترین مشکلات زیست‌محیطی داشته باشیم باید دارای ترکیب فضای سبز مناسب و پراکنش جمعیتی مطلوب، اقتصادی پایدار در کنار تنوع تولید محصولات در شهر و نیز تفرجگاه‌های مناسب و چیدمان مناسب مشاغل در داخل شهر و استفاده از شهر هوشمند و الکترونیک باشیم تا دسترسی افراد برای برطرف‌کردن نیازهایشان به سهولت صورت پذیرد.

 

*** آیا در شهر تهران این موارد رعایت شده است؟

اگر این موارد را با شهرهایی مثل تهران مطابقت دهیم متوجه می‌شویم که با موارد ذکر شده فاصله‌ی بسیاری دارد، برای مثال اگر در شهر تهران نگاهی به ساماندهی مشاغل داشته باشیم متوجه می‌شویم که عدم ساماندهی در این زمینه هم مشکل‌ساز بوده و ترددهای غیر ضرور را شاهدیم که اصلی‌ترین عامل ایجاد آلودگی هواست اگر چه حمل و نقل شهری نیز ترکیب نامناسبی را دارد که آثار نامناسبی را بر روی محیط زیست شهری گذاشته است.

 

*** آیا شهرهای ما با اهداف توسعه پایدار شکل گرفته‌اند؟ روند ساخت‌وساز کشور را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

متاسفانه در شهر توجهی به اهداف توسعه پایدار صورت نمی‌گیرد. در نظر بگیرید شهرهای ما از بتن و آسفالت پوشیده شده است و شهری مانند تهران که طولانی‌ترین مسیر شرقی – غربی آن ۵۲ کیلومتر و طولانی‌ترین مسیر شمالی جنوبی آن ۲۸ کیلومتر است، تقریبا جایی برای نفوذ آب به درون زمین ندارد و آب‌های شهر تهران تنها به صورت روان‌آب دیده شده. این روان‌آب از درون شهر به بیرون آن انتقال پیدا می‌کند؛ در صورتی که تهران شهری خشک و نیمه خشک محسوب می‌شود و حدود ۳۸ بارندگی موثر در سال دارد. پیش‌بینی می شود که سالی 300 میلیون متر مکعب ناشی از این بارندگی‌ها است و مصرف آب تهران 1000 میلیون متر مکعب است؛ بنابراین میزان بارندگی یک سوم مصرف آب در تهران است ولی ما این میزان آب را هدر می‌دهیم. این آب از قسمت‌های شمال غرب و شمال شرق به سمت جنوب حرکت کرده و طی مسیر آلودگی‌ها را با خود جمع‌آوری کرده و به عنوان آب آلوده از انتهای مسیر خارج می‌شود، این در حالی است که ما باید بتوانیم در الگوهای شهرسازی از آبخیزداری شهری بهره‌مند شده و در حوزه‌هایی که آب وجود دارد آن را تحت کنترل قرار دهیم.

از نکات دیگر و حائز اهمیت در صنعت ساختمان این است که عمر ساختمان های ما بسیار کوتاه است و ساختمان‌ها را با سن پایین تخریب کرده و نوسازی می‌کنیم، این موضوع اتلاف منابع را به همراه دارد. از سوی دیگر سیستم بازیافت پسماندهای ساختمانی نیز در کشور جای خودش را پیدا نکرده است. نکته‌ی دیگر آن است که استانداردهای لازم در خصوص مباحث محیط زیستی مورد بررسی قرار نمی‌گیرد و میزان عایق‌بندی‌های حرارتی از جمله موارد مهمی هستند که باید در ساختمان‌ها مورد توجه قرار بگیرند؛ البته پایین بودن قیمت انرژی در کشور یکی از اصلی‌ترین مواردی است که سبب شده تا مسئله عایق‌بندی مورد توجه قرار نگیرد و افراد انرژی را به عنوان عامل تعیین کننده برای مسائل اقتصادی مورد توجه قرار ندهند.

مسئله دیگر استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر در ساختمان است که در شهرهای ما مورد توجه نیست مثلا شهری مانند تهران که بیش از ۲۵۰ روز هوای آفتابی دارد متاسفانه سیستم سولار در این شهر به خصوص در ساختمان‌ها مورد استفاده قرار نمی‌گیرد، در حالی که در بسیاری از کلان شهرهای جهان از انرژی خورشیدی برای تولید برق و گرمایش استفاده می‌شود و باید بتوانیم این فرهنگ را گسترش دهیم، حتی موضوع توسعه پایدار در نماهای معماری کنونی شهرهای کشور جایگاهی ندارد و در صورتی که در پیشینه‌ی فرهنگ معماری گذشته‌مان می‌توان چنین مواردی را به خوبی دید که موجب اشاره به خاص‌بودن نمادهایی در آن دوران خاص است. در حالی که ساختمان‌های امروزی ما تنها نسبت به یکدیگر فخر می‌فروشند، به طور مثال اکنون مشاهده می‌کنیم که قسمت عمده‌ی نمای ساختمان‌ها به سمت استفاده از شیشه رفته در حالی که ضرورتی برای استفاده از آن درکشور وجود ندارد.

 

*** برای سوال آخر، شما عملکرد دولت، مجلس و مدیریت شهری را در در این خصوص چگونه ارزیابی می کنید؟

موضوع توسعه‌ی پایدار یک بحث چند مولفه‌ای محسوب می‌شود که باید به مسائل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مربوطه و  هم‌پوشانی آن‌ها توجه داشت. توسعه‌ی پایدار در کشور ما نیازمند مدیریت مداوم است ولی متاسفانه فراز و فرودهای بسیار زیادی در این مسیر وجود داشته و دارد. یکی از مهم‌ترین مولفه‌های توسعه پایدار محیط زیست است زیرا در بحث اجتماعی و اقتصادی همه‌ی افراد با جدیت کار خود را پیش می‌برند اما اینکه ظرفیت تحمل‌پذیری محیط تا چه اندازه بوده و از ظرفیت اکولوژیکی استفاده شده یا خیر؟

باید عملکرد هر دولت در این زمینه مورد ارزیابی قرارگیرد. این موضوع نه تنها در دولت‌ها بلکه در مجالس هم وجود دارد؛ برای مثال در مجلس نهم مصوبه‌ای تحت عنوان برداشت از معادن بدون کسب نظر از محیط زیست وجود داشت که این به نوبه‌ی خود اثرات تخریبی را سبب شد یا در مجلس قبل چاه‌های غیرمجاز که اجازه‌ی برداشت از آن‌ها وجود نداشت با اخذ مجوز اجازه‌ی برداشت پیدا کردند؛ که این موضوع نیز برداشت آب را افزایش داد. به نظر من یکی از مهم‌ترین عواملی که سبب می‌شود اهداف توسعه پایدار در کشور اجرا نشود، عدم نگاه سیستمی به موضوع توسعه پایدار است. در واقع هر قسمت تلاش می‌کند بدون توجه به سایر بخش‌ها تنها کار خود را انجام داده و به پیش ببرد در حالی که نمی‌داند در یک چرخه باید پاسخگوی یک مشکل باشد نه یک واحد! همین سیستمی کار نکردن گاهی اوقات سبب می‌شود تا ما پیش خرجی کنیم؛ برای مثال قسمت عمده‌ی درآمد شهرداری از تراکم فروشی است و این تراکم فروشی در اصل به معنای فروختن آینده شهر بوده و باعث می‌شود تا مدیرانی که در آینده جایگزین می‌شوند با بحران‌های جدی مواجه شوند.

*گفتگو: دنیا عباسی کسبی