fiber_manual_recordساخت و سازهای غیراصولی؛ منشا آلودگی شهرهای ایران14 بهمن 1395

عضو هیات علمی دانشگاه علم و صنعت ایران مطرح کرد؛

ساخت و سازهای غیراصولی؛ منشا آلودگی شهرهای ایران/ توسعه پایدار پاسخی به دو چالشِ مصرف‌گرایی و تغییرات اقلیم است

عضو هیات‌علمی دانشگاه علم و صنعت ایران، منشا آلودگی شهرهای ایران را احداث بناها و ساخت و سازهای غیراصولی عنوان می‌کند و می‌گوید: توسعه پایدار و ضرورت ایجاد آن پاسخی به دو چالش مصرف‌گرایی و تغییرات اقلیم است.

به گزارش پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی، سید مجید مفیدی عضو هیات علمی دانشگاه علم و صنعت ایران در حوزه پایداری و انرژی معتقد است که توسعه پایدار ضرورتی برای پاسخ به دو چالش مصرف‌گرایی و تغییرات اقلیم است و ایران در اجرایی‌کردن توسعه‌پایدار ناموفق بوده است.

وی همچنین اجرای طرح ترافیک را برای درمان آلودگی شهر در حکم مسکن برمی‌شمارد و می‌گوید که منشا آلودگی شهرهای ایران در احداث بناها و ساخت و سازهای غیراصولی و غیراستاندارد است. گفتگوی مشروح ما را با این استاد دانشگاه می‌خوانید:

 

*** تعریف توسعه پایدار چیست؟

باید «پایداری» را ضرورتی برای درمان دو چالش مصرف‌گرایی مواد و مصالح (که در راس آن انرژی فسیلی است) و تغییرات اقلیمی دانست و از آن یاد کرد، که پاسخی است در برابر مشکلاتی که امروز با آن مواجه هستیم. موضوع توسعه‌ی پایدار از حدود چهل سال قبل مطرح شد؛ در زمانی که دانشمندان متوجه شدند که تغییرات و نابسامانی در زمین در حال اتفاق است و برای حل این موضوع توسعه‌ی پایدار را مطرح کردند. در واقع توسعه پایدار شامل هشت مرحله است که حدود بیست سال طول کشید تا این هشت مرحله طی شد. لذا برای تعریف توسعه پایدار باید مروری کرد به این هشت مرحله به شرح زیر:

  • مرحله اول: «صرفه‌جویی»؛ اولین مرحله و دغدغه ای آن سال ۱۹۷۳با بحث صرفه‌جویی طرح شد و این موضوع مطرح گردید که انسان‌ها به شدت به سوخت‌های فسیلی وابسته هستند و از همان سال بود که موضوع توسعه پایدار با اولین محورش که همان صرفه‌جویی است، مورد بحث قرار گرفت در همین راستا استفاده از عایق برای صرفه‌جویی پیشنهاد شد اما عایق تنها می‌تواند حداکثر ۳۰ درصد از صرفه‌جویی را تامین کند.
  • مرحله دوم: «انرژی‌های تجدیدپذیر»؛ در این مرحله از توسعه پایدار قرار بر این شد تا انرژی‌های تجدیدپذیر (تابش آفتاب، جریان هوا، زمین گرمایی، امواج، زیست توده و برق آبی) که دانشمندان از دهه ۱۹۷۵به بعد در جهت کشف آن‌ها قدم برداشتند، جایگزین انرژی‌های فسیلی شوند، به گونه‌ای که کشوری مانند سوئد ۹۵درصد از انرژی مورد نیاز خود را از طریق انرژی‌های تجدیدپذیر به دست می‌آورد. ایران نیز خوشبختانه می‌تواند هر شش نوع انرژی تجدیدپذیر را مورد استفاده قرار دهد و استفاده از این انرژی‌ها سبب امنیت ملی می شود و همچنین در نهایت آلودگی کمتری هم تولید می‌کند.
  • مرحله سوم: «جلوگیری از تخریب محیط زیست»؛ در دهه ۱۹۸۲بحث سبز بودن (Green) به عنوان سومین مرحله پایداری از کانادا شروع شد، موضوعی که نشان می‌دهد ما با استفاده از انرژی‌های فسیلی در حال تخریب محیط خود هستیم و این مباحث باعث شد تا واژه اکولوژی مطرح شود اما از آنجایی که عموم مردم شاید درک خوبی از این واژه نداشتند، واژه‌ی «سبز» را جایگزین آن کردند که امروز منسوخ است.
  • مرحله چهارم: «بحث بازيافت مطرح شد»؛ به طور كلي در اثر مصرف منابع تجديدناپذير ضايعات نيز توليد مي‌شود. در اين راستا تبديل توسعه خطي به توسعه بازخورنده يا حلقوی پيشنهاد گرديد که بازیافت مواد و مصالح از اهم اقدامات بود.
  • مرحله پنجم: «هوای تازه»؛ در این مرحله به این نتیجه رسیدند که اولین چیزی که می‌تواند انسان را بیمار کند، نرسیدن اکسیژن و هوای سالم به او است که تامین آن مورد توجه قرار گرفت.
  • مرحله ششم: «لایه‌ی اوزون»؛ توجه به موضوع صدمه خوردن لایه‌ی اوزون که منجر به ورود تششعات مضر خورشید به زمین شده و عامل بروز مشکلات عدیده‌ای برای انسان‌ها از جمله سرطان‌های مختلف شده است.
  • مرحله هفتم: «ازدیاد دمای زمین»؛ موضوع مرحله‌ی ششم مربوط به ازدیاد دمای زمین است و در آن مطرح شد که افزایش دمای زمین مشکلات زیادی را از جمله ذوب شدن یخ‌های قطبی را به وجود می‌آورد.
  • مرحله هشتم: «رعایت حق نسل‌های آینده»؛ به این معنا که انسان تنها مالک زمین نیست و به قول یکی از روسای قبایل بزرگ آمریکا «زمین به همراه متعلقات آن (یعنی منابع و انرژی) وامی است از آیندگان». البته رعایت کردن هر هشت مرحله‌ی پایداری سهل نیست اما رعایت سه مرحله‌ی اول از اهمیت بیشتری برخوردار است.

 

*** منظور از توسعه پایدار در ساخت و ساز چیست؟

موضوع پایداری در ساخت‌وساز به این معنا است که ساختمان‌هایی باید احداث شوند که علاوه بر اینکه از لحاظ مصرف انرژی به صفر برسد بلکه باید مواد و مصالحی که برای ساخت ساختمان‌ها به کار می‌رود چون انرژی می‌طلبند، که به آن انرژی نهفته می‌گویند و باید در نظر داشت تا با افزایش کیفیت در ساخت‌وساز میزان مصرف انرژی در حین بهره‌برداری و نهفته را کاهش دهیم.

 

*** اکنون کشور ما تا چه حد در مسیر اجرايی‌کردن اهداف توسعه پایدار حرکت کرده است؟ 

با توجه به تعریف توسعه پایدار و طی کردن مراحل هشت‌گانه آن، می‌توان اظهار داشت که ایران نه تنها این مراحل را به صورت سطحی طی کرده بلکه در اجرايی‌کردن بسیاری از موارد آن مانند؛ صرفه‌جویی و اجرايی‌کردن مبحث نوزده موفق نبوده است، ضرورت دارد که همواره آستانه تحمل زمین را نظر داشت زیرا زمین توانایی آن را ندارد که بی نهایت آب، نفت و اکسیژن و غیره تولید کند و متاسفانه از آن جایی که  رشد طبیعی منابع را درک نشده است سبب شده تا بیشتر از ظرفیت آن مصرف کنیم. اکنون ساختمان‌های در ایران چهار برابر استاندارد جهانی انرژی مصرف می‌کنند به گونه‌ای که مصرف انرژی در ایران به اندازه مصرف کشور چین است در حالی که چین ۲۰ برابر ایران جمعیت دارد و این یک بحران بزرگ محسوب می‌شود؛ همچنین اروپا با 400 میلیون نفری که در آن زندگی می‌کنند اکنون به اندازه ما انرژی مصرف کرده و به همین خاطر ایران نهمین کشور از نظر انتشار گاز‌های گلخانه‌ای محسوب می‌شود.

 

*** این برداشت بی‌اندازه از طبیعت، چه مسائل و مشکلات زیست محیطی را ایجاد کرده است؟ 

می‌توان به یخ‌های قطبی اشاره کرد که میلیون‌ها سال انباشه شدند و در سی سال گذشته تقریبا ۳۰ درصد آن‌ها از بین رفته و پیش‌بینی می‌شود (به صورت خوش‌بینانه) تا بیست سال آینده ذره‌ای از آن‌ها هم باقی نخواهند ماند؛ برخی از افراد پنداشتند که علت این امر نوسان طبیعی زمین است اما تغییر دمای زمین ۵۰ برابر از حد معمول است، مثلا اگر در گذشته هر ۲۰ هزار سال ۵ درجه هوا بالا می‌رفته است در حال حاضر در هر ۱۰۰ سال یک درجه افزایش دما خواهیم داشت و این موضوع نشان می‌دهد که نوسان تغییرات کنونی مسیر غیرطبیعی را طی می‌کند و این تغییر اقلیم مهم‌ترین موضوعی است که ما با آن مواجه هستیم.

یا در چند سال گذشته در کشور ما بارش برف به دلیل تغییرات اقلیمی به اندازه‌ای بود که سبب شد تا بسیاری از سازه‌ها و ساختمان‌ها از بین بروند و این نشان می‌دهد که نُرم طبیعی هوا به طور کلی نظم خود را از دست داده است.

 

*** آیا مشکل آلودگی کنونی هوای شهرها با طرح های ترافیکی قابل حل است؟

خیر، طرح‌هایی همچون طرح ترافیک که در جهت کاهش آلودگی در شهر صورت می‌گیرد تنها حکم مُسکن دارد و بیماری آلودگی را به صورت ریشه‌ای درمان نمی‌کند.

 

*** منشا آلودگی هوا در شهرها را ناشی از چه عاملی می‌دانید؟

آلودگی در شهر ما بر اثر خودرو فقط ایجاد نمی‌شود بلکه فقط ۳۰ درصد آلودگی‌ها به دلیل وجود خودروها در شهر است و بقیه به دلیل احداث بناهای پرمصرف انرژی و ساخت‌وسازهای غیراصولی و غیراستانداردی است که صورت می‌گیرد، مثلا مصرف گاز که برای گرم‌کردن در سطح شهر به کار برده می‌شود و به دلیل تولید دی‌اکسیدکربن، آلودگی تولید می‌کند، بنابراین از طرفی مواجه‌شدن با تغییرات اقلیمی و از سویی رواج مصرف‌گرایی باعث شده تا چنین مشکلاتی به وجود بیاید و این دو مساله مهمی که هر دو آن می‌تواند در آینده سبب انقراض نسل بشر شود! باید به این نکته تاکید بیشتری کنم که یکی از شاخص‌های تغییر اقلیم، انقراض موجودات است به گونه‌ای که در حال حاضر هر 20 دقیقه یک موجود منقرض می‌شود.

بنابر این دانشمندان تخمین زده‌اند که اگر موجودات روی کره زمین  به طور میانگین به 3 میلیون برسد و هر 20 دقیقه یک موجود منقرض شود، پیش‌بینی می‌شود که حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ سال آینده نوبت انقراض انسان‌ها فرا خواهد رسید. در واقع تمام مواردی که زندگی انسان را تهدید می‌کند در گرو واژه‌ای به نام تغییر اقلیم است که از طریق سازمان ملل و سازمان IPCC بر روی این موضوع کار شده است، لذا زمین از حدود ۲۰۰ هزار سال قبل، که انسان در آن زندگی می‌کرد چنین سرعت تغییر اقلیمی را به خود ندیده است.

باید در نظر داشت که نباید به هیچ وجه نفت و گاز را به عنوان سوخت استفاده کرد زیرا این مواد جز مواد تجدیدناپذیر هستند، سوزاندن مواد فسیلی در واقع حکمِ سوزاندن اسکناس‌ها و پشتوانه است و محیط طبیعی را نیز آلوده می‌کند و متاسفانه توسعه در گذشته به صورت ناپایدار بوده و افراد به عنوان مصرف‌گرا شناخته می‌شدند.

 

*** راه حل مشکلات زیست محیطی چیست؟

عدم تعادل در سامانه‌های زیستی باعث به وجود آمدن تغییرات اقلیمی شده که پاسخ به این چالش را باید توسعه‌ی پایدار دانست، البته انرژی و تنش‌های اجتماعی و محیطی به تنهایی توسعه پایدار محسوب نمی‌شوند و باید برای تحقق توسعه پایدار محیط را به صورت شبکه و سیستمی جامع در نظر گرفت و به میزانی از زمین بر داشت که بتواند خود را بازسازی کند.

 

*** آیا در ایران این مراحل هشتگانه توسعه پایدار پیگیری و اجرا می‌شود؟

من اعتقاد دارم که هیچ کدام از مراحل توسعه پایدار به طور مرتب پیگیری نمی‌شود و حتی مبحث ۱۹ هم به صورت کامل رعایت نشده، مثلا باید خصوصیات اقلیمی یک منطقه برای به کار بردن نوع مناسب عایق مورد نظر و بررسی قرار بگیرد در حالی که اکنون چنین بررسی‌هایی را مشاهده نمی‌کنیم یا در حال حاضر در کشور ما حدود ۶۰ درصد انرژی صرف ساخت ساختمان‌ها می‌شود و این نشان می‌دهد که آلودگی تنها مربوط به خودروها نیست و خوردوها تنها ۲۰ الی ۳۰ درصد آلودگی را تشکیل می‌دهند و با توجه به اینکه متولی ساختمان‌ها شهرداری و وزارت راه و شهرسازی است لذا که باید نگران این قضایا باشند.

 

*** چه اندازه جامعه مهندسی آشنا با مراحل هشتگانه توسعه پایدار بوده، رعایت یا دنبال می‌کنند؟

متاسفانه دانشجوهایی که در رشته‌های مهندسی و به خصوص معماری فارغ‌التحصیل می‌شوند اطلاعات و آگاهی‌های لازم را در زمینه توسعه پایدار ندارند و جایگاه معماری هم اکنون جایگاه مناسبی ندارد و به صورت روبنایی به مقوله پایداری توجه شده است، از سوی دیگر اکثر سرمایه‌گذاران در کار ساخت‌وساز دخالت می‌کند که تقریبا هیچ‌گونه دانش سطحی در این زمینه ندارند و این‌گونه ساختمان‌ها به جز ایجاد آلودگی هیچ فایده و سودی برای اقتصاد جامعه نخواهند داشت.

 

*** در این راستا صنعت ساختمان سازی چگونه در جایگاه واقعی خود می تواند قرار گیرد؟

برای آن که حرفه ساختمان‌سازی جایگاه خود را پیدا کند باید مبحث پایداری در آن گنجانده شود و برای رسیدن به این نقطه تاکید می‌کنم بر یکپارچه فکرکردن و تفکر و نگاه سیستمی داشتن؛ نه در ساخت‌وسازی با تفکری یک سویه، انرژی را هدر دهیم، یکی از مباحث مهمی که در پایداری مطرح است موضوع هویت است زیرا هویت ملی کشورها در هنر، فرهنگ و در روابط اجتماعی آن‌هاست اما متاسفانه صورت مساله معماری در کشور ما آنقدر ساده شده که هویت ملی کنار گذاشته شده، برای صرفه‌جویی در انرژی باید از مواد و مصالح مناسب استفاده شود و حتی‌الامکان از مواد پلیمر و پلاستیکی در ساخت‌وسازها استفاده نشود، چراکه این مواد در صورت برخورد با تششعات خورشید مواد مضری را برای انسان و طبیعت تولید می‌کنند.

 

*** آیا با بلندمرتبه‌سازی در کنار توسعه پایدار موافق هستید؟

هر طبقه‌ای که به یک ساختمان اضافه می‌شود انرژی برای ساخت‌وساز آن نیز به صورت تصاعدی بالا می‌رود در ضمن آنکه انرژی مصرفی و نهفته آن هم ازدیاد می‌یابد، بنابراین توسعه پایدار در کنار بلندمرتبه‌سازی هم‌خوانی ندارد.

 

*** در پایان پیشنهاد شما برای حرکت در مسیر توسعه پایدار در بخش ساخت‌وساز کشور چیست؟

ما باید روند طبیعی مصرف انرژی در جهان را الگو قرار دهیم، در حال حاضر ما فقط ۲۰ درصد قیمت انرژی را پرداخت می‌کنیم و هیچ کشوری در دنیا نیست که از مردم برای مصرف انرژی این مقدار هزینه کم دریافت کند، باید يارانه‌های انرژی برای شهرها برداشته شده و تنها برای روستاها این موضع مطرح باشد که حتی بتوان با این امر از مهاجرت روستا به شهر هم جلوگیری کرد، همچنین دولت می‌تواند مردم را به استفاده نکردن از سوخت‌های فسیلی تشویق کند و يارانه‌هايي را در اختیار مردم قرار دهد که بناهای ساختمانی را با کمترین استفاده از انرژی‌های فسیلی بسازند.

متاسفانه مساله‌ای که امروز در ساخت‌وسازها وجود دارد این است که هیچ فناوری نوینی در ساخت‌وسازها به کار نمی‌رود و مصالح ساختمانی کنونی همان مصالح سنتی گذشته است و تنها مصالح و لوازمی مثل بتن و میلگرد به آن اضافه شده است، از سوی دیگر دولت می‌تواند به مردم يارانه پرداخت کند تا مردم از انرژی‌های تجدیدپذیر استفاده و از خریداری تجهیزات آن برای ساختمان‌هایشان استقبال کنند و با این راهکار در واقع محیطی سالم‌تر، اقتصادی پویاتر و جامعه‌ای پایدارتر خواهیم داشت.

مصاحبه کننده: دنیا عباسی کسبی